تاب آوری اقتصادی از منظر بنیانگذار اولین خانه تاب آوری ایران
تاب آوری اقتصادی از منظر دکتر جواد طلسچی یکتا: تبیین نظری، ابعاد راهبردی و الگوهای پیاده‌سازی
تبارشناسی و مفروضات بنیادی تاب‌آوری اقتصادی
مفهوم تاب‌آوری اقتصادی در ادبیات معاصر توسعه، رفاه و مددکاری اجتماعی، از چارچوب‌های سنتی مبتنی بر مدیریت بحران مقطعی و سیاست‌های ریاضتی فراتر رفته و به عنوان یک پارادایم ساختاری برای زیست پایدار در شرایط عدم قطعیت بازتعریف شده است.
در اکوسیستم علمی و رسانه‌ای ایران، دکتر جواد طلسچی یکتا به عنوان مدیر و مؤسس نخستین خانه تاب آوری ایران (تأسیس در دی‌ماه ۱۳۹۳)، بنیانگذار رسانه تاب‌آوری ایران (تأسیس در سال ۱۴۰۲) و طراح باشگاه تاب‌آوری ایران، نقشی پیشگام در بومی‌سازی و یکپارچه‌سازی مفاهیم تاب‌آوری با حوزه رفاه، سلامت روانی-اجتماعی و اقتصاد خانوار و بنگاه‌ها ایفا کرده است.
بر اساس اندیشه‌ها و پژوهش‌های منتشرشده توسط بنیانگذار خانه تاب‌آوری ایران، تاب‌آوری اقتصادی به معنای توانایی ظرفیت‌سازی متوازن در سیستم‌های اقتصادی است تا بتوانند پیش از وقوع شوک‌ها، مخاطرات را پیش‌بینی کرده، در زمان وقوع بحران شوک واردشده را جذب نمایند و پس از آن، با اتخاذ رویکردهای انطباقی به بازسازی و حتی رشد پس از ضربه دست یابند.
این دیدگاه، تاب‌آوری کلان ملی را تفکیک‌ناپذیر از تاب‌آوری فردی، خانوادگی و محله‌محور دانسته و سلامت روان و سرمایه اجتماعی را به عنوان پیش‌شرط‌های اصلی تاب‌آوری اقتصادی قلمداد می‌کند.
در این پارادایم، تورم و نوسانات ارزی صرفاً متغیرهای عددی در صورت‌های مالی محسوب نمی‌شوند، بلکه محرک‌های اصلی استرس وجودی و کاهش قابلیت برنامه‌ریزی بلندمدت در سطح شناختی افراد جامعه هستند. از این رو، تاب‌آوری اقتصادی بدون حفظ عاملیت فردی و ارتقای سواد مالی رفتاری امکان‌پذیر نیست.
وقتی جامعه‌ای با بحران‌های اقتصادی مواجه می‌شود، سرمایه شناختی و روانی افراد تحت فشار قرار می‌گیرد؛ بنابراین، سیستم‌های اقتصادی تاب‌آور باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که با ایجاد ایمنی روانی و شبکه‌های حمایتی، امکان بازیابی سریع توانمندی‌های جامعه را فراهم سازند.
مؤلفه‌ها و ارکان پنج‌گانه ساختاری تاب‌آوری اقتصادی
در تحلیل ساختاری تاب‌آوری اقتصادی از دیدگاه دکتر جواد طلسچی یکتا و مندرجات تخصصی خانه و رسانه تاب‌آوری ایران، این سازه بر پنج رکن بنیادی استوار است که پایداری کل سیستم را در مواجهه با ناملایمات تضمین می‌کنند:
ارزیابی تنوع‌بخشی ساختاری به اقتصاد نشان می‌دهد که اتکای تک‌محصولی یا وابستگی شدید به یک منبع درآمدی خاص در سطح کلان یا تک‌درآمدی بودن خانوار در سطح خرد، آسیب‌پذیری سیستم را در برابر تکانه‌های خارجی به شدت افزایش می‌دهد.
تنوع‌بخشی به معنای گسترش صنایع جایگزین، توسعه اقتصاد دانش‌بنیان، کشاورزی نوین، گردشگری و تقویت کسب‌وکارهای خرد و متوسط است که امکان توزیع ریسک مالی و بازآفرینی فرصت‌های شغلی را فراهم می‌سازد.
رُکن دوم، استحکام و ثبات نظام مالی و بانکی است. بانک‌ها و مؤسسات مالی شریان‌های اصلی تخصیص منابع به بخش‌های مولد هستند. در شرایط بحرانی، وجود سیستم مالی کارآمد که بتواند تسهیلات حمایتی متناسب، اعتبارات خرد و ابزارهای مدیریت ریسک را در اختیار کارآفرینان و دهک‌های آسیب‌پذیر قرار دهد، مانع از فروپاشی بنگاه‌ها و سقوط معیشتی خانوارها می‌گردد.
شفافیت، حکمرانی چابک و کارایی نهادی به عنوان رکن سوم، نقش تنظیم‌گری سیستم را بر عهده دارد. حکمرانی خوب اقتصادی با مؤلفه‌هایی نظیر پاسخگویی، مقابله با فساد، کاهش بروکراسی زاید و اتخاذ تصمیمات بر پایه داده‌های کارشناسی شناخته می‌شود.
در الگوی تحلیلی خانه تاب‌آوری، کرختی بوروکراتیک و کندی در تصمیم‌گیری‌های بین‌دستگاهی، آسیب‌زاتر از خود شوک‌های اقتصادی عمل کرده و هزینه بازسازی را به‌شدت افزایش می‌دهد.
رُکن چهارم به سرمایه انسانی و توانمندسازی شناختی-روان‌شناختی اختصاص دارد. نیروی کار آموزش‌دیده، متخصص و دارای تاب‌آوری شناختی، مهم‌ترین دارایی استراتژیک هر اقتصاد است.
تاب‌آوری اقتصادی مستلزم آموزش‌های مستمر فنی و حرفه‌ای، ارتقای سواد مالی رفتاری و حفظ سلامت روانی-اجتماعی نیروی کار است تا افراد بتوانند در شرایط ناپایدار، عاملیت خود را حفظ کرده و به راه‌حل‌های نوآورانه دست یابند.
در نهایت، توسعه و پایداری زیرساخت‌های فیزیکی و دیجیتال به عنوان رکن پنجم، بسترهای سخت‌افزاری و نرم‌افزاری فعالیت‌های اقتصادی را تشکیل می‌دهد. تاب‌آوری در این بخش به معنای ارتقای ظرفیت‌های سایبری، نگهداری پیشگیرانه و انعطاف‌پذیری زیرساخت‌ها در برابر حملات یا بلایای طبیعی است تا تداوم کسب‌وکار دچار وقفه نشود.
| مؤلفه بنیادی | مکانیسم‌ها و ابزارهای اصلی | مخاطرات و تهدیدات کلیدی | هدف راهبردی در الگوی تاب‌آوری |
| تنوع اقتصادی | توسعه صنایع غیرنفتی، تقویت MSMEها، حمایت از صادرات غیرنفتی | تحریم‌ها، افت قیمت صادرات اصلی، وابستگی تک‌محصولی | توزیع ریسک و ایجاد منابع درآمدی متکثر |
| نظام مالی و بانکی | هدایت اعتبارات به بخش مولد، ارتقای سواد مالی، بیمه‌های جامع | نوسانات ارزی، تورم بالا، ناترازی بانک‌ها، فساد مالی | حفظ جریان نقدینگی و حمایت مالی در بحران |
| حکمرانی و سیاست‌گذاری | شفافیت فرآیندها، مقررات‌زدایی مخل، واکنش سریع نهادی | کرختی بوروکراتیک، تصمیمات جزیره‌ای، عدم شفافیت | چابکی نهادی و افزایش اعتماد عمومی |
| سرمایه انسانی | آموزش‌های مهارتی آبشاری، ارتقای سلامت روان، ایمنی روانی | فرسودگی شغلی، خستگی تاب‌آوری، مهاجرت نخبگان | حفظ عاملیت فردی و ارتقای بهره‌وری |
| زیرساخت و فناوری | ارتقای امنیت سایبری، فناوری‌های نوین تولید، پایداری شبکه‌ها | حملات سایبری، فرسودگی تجهیزات، اختلال در حمل‌ونقل | تداوم فعالیت‌های اقتصادی تحت شوک |
پیوند تاب‌آوری اقتصادی و تاب‌آوری اجتماعی: رویکرد محله‌محور و پدیده خستگی تاب‌آوری
یکی از برجسته‌ترین ابعاد نظری در دیدگاه دکتر جواد طلسچی یکتا، یکپارچه‌سازی ابعاد روان‌شناختی، اجتماعی و اقتصادی در قالب رویکرد محله‌محور است. از این منظر، تاب‌آوری کلان اقتصادی در یک کشور، بدون تقویت ساختارهای خرد اجتماعی در سطح محلات و جامعه محلی، پایدار نخواهد بود.
شبکه‌های روابط مبتنی بر اعتماد، همیاری و اقدامات جمعی در محلات، به عنوان یک سپر حمایتی در برابر فشارهای معیشتی عمل می‌کنند. ارائه خدمات رفاهی و مددکاری در دسترس، مانند خدمات در شعاع ۱۵ دقیقه‌ای و ظرفیت‌سازی در مراکز مثبت زندگی سازمان بهزیستی، بستر مناسبی را برای ارائه مشاوره، آموزش‌های شغلی و حمایت‌های روانی-اجتماعی فراهم می‌سازد.
این الگوی محله‌محور با بسیج داوطلبان و بهینه‌سازی دارایی‌های بومی نظیر مساجد، سراهای محله و مدارس، هزینه مدیریت بحران را کاهش داده و خودکفایی نسبی در جوامع محلی ایجاد می‌کند.
تحلیل جامع پدیده‌های اجتماعی-اقتصادی در آثار بنیانگذار رسانه تاب‌آوری ایران نشان می‌دهد که فشارهای اقتصادی مداوم، شامل تحریم‌های طولانی‌مدت، تورم مزمن و بیکاری، در صورتی که با حمایت‌های ساختاری و نهادی همراه نباشد، به بروز پدیده‌ای تحت عنوان خستگی تاب‌آوری منجر می‌شود.
خستگی تاب‌آوری زمانی رخ می‌دهد که ظرفیت انطباق مستمر جامعه و افراد به دلیل شوک‌های متوالی و عدم مداخله حمایتی دولت‌ها تخلیه شده و در نتیجه، احساس ناامیدی، انفعال و سلب عاملیت بر جامعه حاکم می‌گردد.
وقتی جامعه با خستگی تاب‌آوری مواجه می‌شود، مکانیسم‌های انطباقی سنتی کارایی خود را از دست می‌دهند و انگیزه برای مشارکت اقتصادی و اجتماعی افول می‌کند.
برای جلوگیری از ورود جامعه به این مرحله، بنیانگذار خانه تاب‌آوری ایران تاکید می‌کند که نباید بار تمام فشارهای اقتصادی را بر دوش فرد یا خانواده قرار داد. بلکه سیستم رفاهی کشور باید از طریق برنامه‌های هدفمند حمایتی، تقویت نظام بیمه‌ای و کاهش نابرابری‌ها، بسترهای لازم برای بازسازی انرژی شناختی و روانی جامعه را فراهم ساخته و مانع از گسست پیوندهای اجتماعی و فروپاشی عاملیت فردی شود.
تاب‌آوری بنگاه‌های اقتصادی و کسب‌وکارهای خرد در شرایط بحران و جنگ
بنگاه‌های اقتصادی به عنوان واحدهای عملیاتی اقتصاد، در مواجهه با ناملایمات محیطی با مخاطرات گوناگونی روبه‌رو هستند.
بر اساس آموزه‌ها و تالیفات تخصصی ارائه شده توسط دکتر طلسچی یکتا، تاب‌آوری بنگاه‌های اقتصادی تنها به معنای بقا نیست، بلکه توانایی تداوم کارکرد درست و دستیابی به رشد در شرایط ناپایدار را شامل می‌شود.
در کارگاه‌های آموزشی برگزارشده برای واحدهای صنعتی و تولیدی توسط خانه و رسانه تاب‌آوری ایران، ارتقای تاب‌آوری سازمانی مستلزم اتخاذ مدیریت پیشگیرانه ریسک است که طی آن نقاط آسیب‌پذیر در زنجیره تامین، بازار هدف و منابع مالی پیش از وقوع بحران شناسایی می‌شوند. علاوه بر این، تنوع‌بخشی به سبد محصولات و درآمدهای بنگاه، وابستگی به یک مشتری یا یک بازار خاص را کاهش داده و از افت یکباره درآمدها جلوگیری می‌کند.
بُعد دیگر تاب‌آوری بنگاه‌ها، ایجاد ایمنی روانی و خودمراقبتی در محیط کار است. فرسودگی شغلی نیروی انسانی به افت مستقیم بهره‌وری می‌انجامد؛ از این رو، ارتقای سلامت روان کارکنان، کنترل تنش‌ها و ایجاد محیطی شفاف برای بیان چالش‌ها، سرمایه‌گذاری استراتژیک محسوب می‌شود.
همچنین، انعطاف‌پذیری ساختاری و توانمندی بازطراحی نقش‌های شغلی متناسب با شرایط بحران، امکان پاسخ‌دهی سریع به تغییرات بازار را فراهم می‌سازد. در نهایت، شبکه‌سازی و مسئولیت اجتماعی از طریق ایجاد ائتلاف‌های حمایتی میان بنگاه‌های همسو و تقویت ارتباط با جوامع محلی، تبادل منابع و دانش را در شرایط اضطراری آسان‌تر می‌کند.
در وضعیت‌های فوق‌العاده نظیر جنگ یا بلایای طبیعی، تاب‌آوری اقتصادی از فاز تطبیق تدریجی به فاز بازسازی سریع تغییر می‌یابد.
در این شرایط، استراتژی‌ها بر محورهایی چون اسکان و بازسازی سریع اسناد و دارایی‌ها، تخصیص سوخت و انرژی به واحدهای کلیدی، تضمین امنیت زنجیره غذایی و دارویی، و استفاده از مدل‌های مالیه‌ای انعطاف‌پذیر استوار است تا از انحلال بنگاه‌ها و موج بیکاری جلوگیری شود.
بیشتر بدانید: بنیانگذار نخستین خانه تاب آوری و رسانه تخصصی تاب آوری ایران
مُدلسازی مفهومی و ارزیابی کمی تاب‌آوری اقتصادی
برای ارائه یک تحلیل جامع در سطح کارشناسی، می‌توان الگوی ارزیابی شاخص تاب‌آوری اقتصادی را که تحت تاثیر مؤلفه‌های یادشده قرار دارد، به صورت تابع ریاضی زیر مدلسازی نمود:
در این رابطه ریاضی، نشان‌دهنده میزان تنوع‌بخشی ساختاری به اقتصاد است که گسترش پایه درآمدی غیرنفتی و توسعه صنایع خرد و متوسط را می‌سنجد. متغیر نماینده استحکام و پایداری سیستم مالی و بانکی در تخصیص بهینه اعتبارات به بخش مولد است. نشان‌دهنده سرمایه انسانی و تاب‌آوری روان‌شناختی نیروی کار بوده و شاخص‌های سلامت روان و سواد مالی رفتاری را در بر می‌گیرد.
متغیر نماینده چابکی، شفافیت و کارایی حکمرانی نهادی است که بر سرعت تصمیم‌گیری و رفع موانع بوروکراتیک دلالت دارد. نشان‌دهنده کیفیت و پایداری زیرساخت‌های فیزیکی و سایبری در مواجهه با اختلالات است.
در مخرج کسر، میزان آسیب‌پذیری‌های ساختاری نظیر نابرابری‌های اجتماعی-اقتصادی و وابستگی تک‌محصولی را نشان می‌دهد و شدّت شوک واردشده اعم از تحریم، جنگ یا بلایای طبیعی را می‌سنجد.
این مدل مفهوم‌سازی می‌کند که حتی در صورت بالا بودن شدت شوک، با ارتقای هم‌زمان سرمایه انسانی، چابکی حکمرانی و تنوع‌بخشی اقتصادی در صورت کسر، می‌توان شاخص تاب‌آوری ($R_e$) را در سطح مطلوب نگه داشت و از فروپاشی اقتصادی جلوگیری کرد.
راهبردها و توصیه‌های سیاست‌گذاری برای تحقق تاب‌آوری پایدار
تحقق یک نظام اقتصادی تاب‌آور بر اساس دیدگاه‌های مطرح‌شده در خانه و رسانه تاب‌آوری ایران، نیازمند اتخاذ تدابیر عملیاتی و راهبردی در سطوح مختلف حکمرانی است:
- نخستین الزام، تدوین استراتژی ملی تاب‌آوری یکپارچه است. برای جلوگیری از رویکردهای جزیره‌ای و موازی‌کاری، ساختار حکمرانی کشور باید استراتژی جامعی تدوین کند که ابعاد اقتصادی، اجتماعی، روان‌شناختی و زیرساختی تاب‌آوری را به صورت یکپارچه پوشش دهد. این استراتژی باید دارای نقشه راه ملی روشن برای کاهش خطر بلایا و مقابله با تکانه‌های بین‌المللی باشد.
- دوم، سرمایه‌گذاری بر الگوی آموزش آبشاری و توسعه مهارت‌ها است. انتقال مفاهیم تاب‌آوری به بدنه جامعه نیازمند به‌کارگیری مدل آموزش آبشاری است که در آن، متخصصان و مددکاران اجتماعی آموزش‌های تخصصی را دریافت کرده و سپس به صورت زنجیره‌ای این آگاهی‌ها را به مدیران صنایع، کارگران، نهادهای محلی و خانوارها منتقل می‌کنند.
- سوم، رفع نابرابری‌های اجتماعی-اقتصادی و توزیع عادلانه منابع به عنوان شرط لازم برای انسجام ملی است. اجرای برنامه‌های هدفمند حمایتی برای کاهش تبعیض‌های اقتصادی و تخصیص منابع به مناطق کم‌برخوردار، اعتماد عمومی را بازسازی کرده و توانایی جامعه را برای پاسخ جمعی به بحران‌ها افزایش می‌دهد.
- چهارم، فرهنگ‌سازی رسانه‌ای و صیانت از هویت علمی تاب‌آوری است. رسانه‌های تخصصی باید با حفظ استقلال علمی و ارائه اطلاعات دقیق، بستر هم‌افزایی میان نخبگان و مردم را فراهم سازند. دکتر جواد طلسچی یکتا تاکید می‌کند که تاب‌آوری نباید به یک کالا در بازار درآمد یا عنوان تجاری انحصاری تبدیل شود، بلکه باید به عنوان یک نذر فرهنگی و مسئولیت اجتماعی برای توانمندسازی تمامی اقشار جامعه گسترش یابد.
نتیجه‌گیری
تاب‌آوری اقتصادی در اندیشه دکتر جواد طلسچی یکتا و مندرجات پایگاه‌های تخصصی تحت مدیریت وی، فرآیندی پویا، چندبعدی و انسان‌محور است که اقتصاد کلان را به رفاه خرد و سلامت روانی-اجتماعی جامعه پیوند می‌زند.
برآیند تحلیلی نشان می‌دهد که کشورها و بنگاه‌ها برای عبور از طوفان‌های اقتصادی و تحریم‌های ظالمانه، نمی‌توانند صرفاً به ابزارهای مالی سنتی اتکا کنند؛ بلکه باید اکوسیستمی متوازن ایجاد کنند که در آن تنوع اقتصادی، چابکی حکمرانی، استحکام مالی، سرمایه اجتماعی محله‌محور و سلامت روان نیروی انسانی به صورت هم‌افزا عمل نمایند. تحقق این مهم مستلزم گذر از گفتمان انفعالی بقا به استراتژی فعالانه ارتقای توانمندی و رشد پس از بحران است.